Խաչբառը ստեղծել է ՝ Կարոլինա Եսայանը և Նարե Սուքիասյանը:
Անհատական Նախագիծ
Դաս 10
ԹԵՍՏ 1
1. Գենը ինչի՞ միավոր է․
ա) Քրոմոսոմի սպիտակուցային հատված
բ) Ժառանգական տեղեկատվության միավոր
գ) Միտոզի փուլ
դ) Ռիբոսոմի կառուցվածքային միավոր
ԹԵՍՏ 2
2. Մարդու սոմատիկ բջիջներում որք՞ան քրոմոսոմ կա:
ա) 23
բ) 24
գ) 46
դ) 48
ԹԵՍՏ 3
3. Ինչպե՞ս է կոչվում մարդու քրոմոսոմների ամբողջական հավաքը, դասավորված ըստ չափի և կառուցվածքի:
ա) Գենոմ
բ) Կարիոտիպ
գ) Գենոտիպ
դ) Ֆենոտիպ
ԹԵՍՏ 4
4. Ո՞ր տեսակի քրոմոսոմներն են որոշում անձի սեռը:
ա) Սոմատիկ քրոմոսոմներ
բ) Ավտոսոմներ
գ) Սեռական քրոմոսոմներ
դ) Միտոխոնդրիալ քրոմոսոմներ
ԹԵՍՏ 5
5. Գենի տարբեր ձևերը, որոնք պայմանավորում են հատկանիշների տարբեր դրսևորումներ, կոչվում են․
ա) Կարիոտիպեր
բ) Ալելներ
գ) Հոմոլոգներ
դ) Մուտագեններ
AIRPORTS
LISTENING GAP FILL
Aren’t airports ______________________ ? There’s so much happening in them. People coming, ______________________ ; people crying with sadness because they’re going away, people ______________________ because they’ve arrived. Big airports are almost ______________________ . It seems like you walk across a town by the time you check in and ______________________ departure gate. The thing I like most about airports is people watching. There are people ______________________ the world. I also like how everything fits and ______________________ . You check your luggage in and then it disappears, ______________________ it again at the next airport. I still think airports need improving. There’s ______________________ to do there. Airports really need to have an entertainment area so ______________________ time.
Aren’t airports strange places? There’s so much happening in them. People coming, people going; people crying with sadness because they’re going away, people crying with joy because they’ve arrived. Big airports are almost like small towns. It seems like you walk across a town by the time you check in and get to your departure gate. The thing I like most about airports is people watching. There are people from all over the world. I also like how everything fits and works together. You check your luggage in and then it disappears, before you see it again at the next airport. I still think airports need improving. There’s not a lot to do there. Airports really need to have an entertainment area so people can kill time.
Продолжить чтение «AIRPORTS»2․9
ԱՆՈՒՆՆԵՐ ԵՎ ՀԱՍԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐ
Բացատրիր և բնութագրիր Փարիզի խորհրդաժողով • Սևրի պայմանագիր • Քառյակ միություն Սան Ռեմոյի խորհրդաժողով • Միացյալ Հայաստան • Պողոս Նուբար . Ա. Ահարոնյան • Անտանտ • Վ. Ուիլսն մանդատ • Սենատ • Կիլիկիա • Մ. Քեմալ
Փարիզի խորհրդաժողով — Միջազգային խորհրդաժողով (1919-1920), որը հրավիրվել է Առաջին աշխարհամարտում հաղթած երկրների կողմից՝ պատերազմի հետևանքները քննարկելու և աշխարհի հետպատերազմյան կարգը հաստատելու համար։
Սևրի պայմանագիր — Խաղաղության պայմանագիր, որը 1920 թվականին ստորագրվեց Անտանտի երկրների և Օսմանյան կայսրության միջև, որով պաշտոնապես ճանաչվում էր Հայաստանի Հանրապետությունը և նրան էր անցնում Արևմտյան Հայաստանի զգալի մասը։
Քառյակ միություն (Դաշինք) — Ռազմաքաղաքական դաշինք, որը Առաջին աշխարհամարտի ժամանակ միավորում էր Գերմանիան, Ավստրո-Հունգարիան, Օսմանյան կայսրությունը և Բուլղարիան։
Սան Ռեմոյի խորհրդաժողով — 1920 թվականի ապրիլին Իտալիայում տեղի ունեցած խորհրդաժողով, որի ժամանակ Անտանտի երկրները վերջնականապես հաստատեցին Սևրի պայմանագրի նախագիծը և որոշեցին Թուրքիայի տարածքների բաժանումը։
Միացյալ Հայաստան — Հայ ժողովրդի քաղաքական ծրագիրը և նպատակը, որը ենթադրում էր Հայաստանի Հանրապետության և Թուրքիային անցած Արևմտյան Հայաստանի տարածքների միավորումը։
Պողոս Նուբար — Հայ ազգային գործիչ, ով ղեկավարում էր Արևմտահայության (Օսմանյան Հայաստանի հայության) շահերը ներկայացնող Ազգային պատվիրակությունը Փարիզի խորհրդաժողովում։
Ավետիս Ահարոնյան — Հայ հասարակական-քաղաքական գործիչ, ՀՀ ղեկավարներից մեկը, ով ղեկավարել է ՀՀ պաշտոնական պատվիրակությունը Փարիզի խաղաղության կոնֆերանսում և ստորագրել Սևրի պայմանագիրը։
Անտանտ (Եռյակ Համաձայնություն) — Ռազմաքաղաքական դաշինք, որը Առաջին աշխարհամարտի ժամանակ միավորում էր Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան և Ռուսաստանը, և որը հաղթանակ տարավ Քառյակ միության նկատմամբ։
Վուդրո Վիլսոն — ԱՄՆ 28-րդ նախագահը, ով ներկայացրեց «14 կետերը» և ում կողմից վճռորոշ դատավճիռ կայացվեց Սևրի պայմանագրով Հայաստանին հատկացվելիք սահմանների վերաբերյալ։
Մանդատ — Միջազգային իրավական կարգավիճակ, որով Ազգերի Լիգան հանձնարարում էր հաղթող տերություններից մեկին ժամանակավորապես կառավարել անջատված տարածքները։
Սենատ — ԱՄՆ Կոնգրեսի վերին պալատը, որը կարևոր դերակատարում ուներ, քանի որ հենց Սենատը մերժեց ԱՄՆ-ի մանդատը Հայաստանի նկատմամբ։
Կիլիկիա — Պատմական Հայաստանի տարածք, որը գտնվում էր Միջերկրական ծովի ափին, որտեղ Առաջին աշխարհամարտից հետո կարճ ժամանակով ստեղծվեց Հայկական ազգային կենտրոնատեղի՝ ֆրանսիական մանդատի ներքո։
Մուստաֆա Քեմալ (Աթաթուրք) — Թուրքիայի Հանրապետության հիմնադիրը և նախագահը, ով ղեկավարել է թուրքական ազգային շարժումը, մերժել է Սևրի պայմանագիրը և մարտեր մղել Հայաստանի դեմ։
ՀԻՄՆԱԿԱՆ ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐ
ա. Ներկայացրո՛ւ: Ինչպե՞ս ընթացան Հայկա– կան հարցի քննարկումները Փարիզի խաղա– ղության վեհաժողովում:
Հայկական հարցի քննարկումները Փարիզի վեհաժողովում սկսվեցին երկու հայկական պատվիրակությունների համատեղ ելույթներով՝ ներկայացնելով Միացյալ Հայաստան ստեղծելու պահանջը։ Դաշնակիցները սկզբունքորեն ընդունեցին հայերի պահանջների արդարացիությունը, սակայն Հայաստանի մանդատի հարցը մնաց չլուծված, քանի որ ԱՄՆ-ը (Վուդրո Վիլսոն) չվերցրեց այն։ Վեհաժողովի որոշումները վերջնականապես ամրագրվեցին Սևրի պայմանագրում, որով Հայաստանը ճանաչվեց անկախ, և նրա սահմանները հանձնվեցին Վիլսոնի դատավճռին։
բ. Բացատրիր: Բացատրիր ԱՄՆ–ի դիրքորո-շումը Հայաստանի մանդատի հարցում:
ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնը սկզբնապես կողմ էր Հայաստանի նկատմամբ մանդատ ստանձնելուն՝ կարծելով, որ դա անհրաժեշտ է հայ ժողովրդին Ցեղասպանությունից հետո պաշտպանելու և պետականաշինության գործում օգնելու համար։ Սակայն ԱՄՆ Սենատը, մեկուսացման քաղաքականության և մանդատի հետ կապված ֆինանսական ու ռազմական մեծ բեռի պատճառով, 1920 թվականի հունիսին մերժեց նախագահի առաջարկը։ Այս մերժումը Հայաստանի համար ունեցավ ծանր հետևանքներ, քանի որ մանդատ ստանձնող այլ մեծ տերություն չգտնվեց, ինչը թողեց Հայաստանը անպաշտպան Թուրքիայի Քեմալական շարժման առաջ։
գ. Վերլուծի՛ր: Հայաստանին վերաբերող ի՞նչ դրույթներ էր պարունակում Սևրի պայմա– նագիրը: Ինչպե՞ս էին կարգավորվելու տա– րածքային վեճերը Վրաստանի ու Ադրբեջա նի հետ՝ ըստ Սևրի պայմանագրի:
Սևրի պայմանագիրը ճանաչում էր Հայաստանը որպես անկախ պետություն (հոդված 88) և նախատեսում էր Արևմտյան Հայաստանի նախկին Օսմանյան կայսրության տարածքներից զգալի մասը միացնել ՀՀ-ին, որի սահմանազատումը հանձնվում էր ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի արբիտրաժային դատավճռին։ Պայմանագիրը չէր անդրադառնում Հայաստանի և Անդրկովկասյան հարևանների՝ Վրաստանի ու Ադրբեջանի միջև առկա տարածքային վեճերին (Ղարաբաղ, Նախիջևան, Լոռի), ենթադրելով, որ դրանք պետք է լուծվեին երեք հանրապետությունների միջև բանակցություններով։ Այսպիսով, չնայած մեծ հույսերին, պայմանագիրը թողնում էր Հայաստանի արևելյան սահմանների խնդիրը չլուծված։
ՔՆՆԱԴԱՏԱԿԱՆ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ
1. Ճանաչիր ազդեցությունը: Ի՞նչ ազդեցություն ունեցավ քեմալական շարժումը Հայկական հարցի լուծման վրա:
Քեմալական շարժումը, գլխավորվելով Մուստաֆա Քեմալի կողմից, ունեցավ կործանարար ազդեցություն Հայկական հարցի լուծման վրա՝ ամբողջությամբ մերժելով Սևրի պայմանագրի դրույթները։ Քեմալական զորքերը սկսեցին ռազմական գործողություններ Հայաստանի Հանրապետության դեմ (1920 թ. սեպտեմբեր), ինչը հանգեցրեց ՀՀ պարտությանը և տարածքների կորստին։ Քեմալականները դաշինք կնքեցին բոլշևիկյան Ռուսաստանի հետ, ինչն էլ թույլ տվեց նրանց չեզոքացնել Անտանտի ազդեցությունը Կովկասում և ավարտին հասցնել հայկական տարածքների բռնազավթումը։ Քեմալականների և բոլշևիկների կողմից կնքված Մոսկվայի (1921 թ.) և Կարսի (1921 թ.) պայմանագրերը դե ֆակտո չեղարկեցին Սևրի պայմանագիրը և վերջնականապես ամրագրեցին հայկական հողերի բաժանումը Թուրքիայի և Խորհրդային Միության միջև։ Արդյունքում, Հայկական հարցի լուծումը միջազգային իրավունքի շրջանակներում ձախողվեց, և Միացյալ Հայաստանի գաղափարը մնաց չիրականացված։
2. Ընդհանրացրո՛ւ: Սան Ռեմոյում բանակցություններն ի՞նչ արդյունք տվեցին:
Սան Ռեմոյի խորհրդաժողովում (1920 թ. ապրիլ) Անտանտի գերտերությունները վերջնականապես համաձայնեցրին Սևրի պայմանագրի նախագիծը, որի հիման վրա պաշտոնապես ճանաչվեց Հայաստանի Հանրապետության անկախությունը։ Խորհրդաժողովը նախատեսեց, որ Հայաստանի և Թուրքիայի միջև սահմանագծումը, որը ներառելու էր Արևմտյան Հայաստանի զգալի տարածքներ, պետք է կատարվեր ԱՄՆ նախագահ Վուդրո Վիլսոնի արբիտրաժային դատավճռով։ Սակայն այս բանակցությունները չկարողացան լուծել մանդատի հարցը, քանի որ ԱՄՆ-ը դեռ չէր տվել իր վերջնական համաձայնությունը, ինչը Հայաստանին թողեց առանց ռազմական կամ ֆինանսական հովանավորի։
3 . Գնահատիր: Ի՞նչ նշանակություն ունի Սևրի պայմանագիրը հայոց պատմության մեջ:
Սևրի պայմանագիրը հայոց պատմության մեջ ունի բացառիկ նշանակություն որպես միակ միջազգային փաստաթուղթը, որով պաշտոնապես ճանաչվում էին հայերի իրավունքները՝ անկախ պետություն ունենալու և Արևմտյան Հայաստանի զգալի տարածքների վրա իրավունք ձեռք բերելու համար։ Այն դարձավ Միացյալ Հայաստան ստեղծելու հայ ժողովրդի դարավոր ձգտումների իրավական ամրագրումը և միջազգային հույսի խորհրդանիշը։ Չնայած պայմանագիրը մնաց չիրականացված քեմալական շարժման և բոլշևիկների դաշինքի պատճառով, այն մինչ օրս հանդիսանում է Հայկական հարցի արդար լուծման և տարածքային պահանջների ներկայացման իրավական հիմքը։
Թեմա՝ Մակերևույթի շարունակությունը
- Ին՞չ նշանավոր լեռներ կան հրաբխային լեռնավահանների մարզում։
Ջավախքի Արագածըի Գեղամա և Վարդենիսի լեռները - Ին՞չ է սարահարթը։
500մ-ից բարձր տարացքները - Թվարկե՛ք ՀՀ-ում մի քանի սարահարթեր։
Աշոցքի - Ինչ գոգոավորությունների է բաժանվում Միջնարաքսյան գոգավորության մարզը։
Արարատյան և Նախիջևանի
- Լեռնավահանների հարևանությամբ գոյացել են առանձին հրաբխային լեռնազանգվածներ, թվարկե՛ք դրանցից երեքը։
Հատիսը, Արմաղանը և Արայի լեռը։
Երկրաչափություն
2․8
Բացատրի՛ր և բնութագրի՛ր
- Առաջին աշխարհամարտ • «չեզոքգոտի» • կովկասյան թաթարներ• Ս. Շահումյան • Հ. Բագրատունի
- Սեբաստացի Մուրադ • Խ. Բեկ- Սուլթանով • Ա. Շահ մազան • Դրո • Գ. Նժդեհ • Պ. Տեր- Դավթյան
Առաջին աշխարհամարտը (1914–1918) գլոբալ ռազմական բախում էր, որն ավարտվեց Ռուսական և Օսմանյան կայսրությունների փլուզմամբ և դարձավ Հայոց ցեղասպանության նախադրյալ։ - «Չեզոք գոտին» կամ չեզոք տարածքը հաճախ ստեղծվում էր 1919-1920 թվականներին Հայաստանի և Ադրբեջանի միջև վիճելի սահմաններում, հատկապես Ղարաբաղի շրջակայքում, որպես ժամանակավոր բուֆերային տարածք։
- Կովկասյան թաթարները (այսօրվա ադրբեջանցիները) Կովկասի մուսուլման թյուրքալեզու բնակչությունն էին, որոնք ՀՀ-ի հետ ունեին սուր տարածքային բախումներ՝ հատկապես Զանգեզուրի, Ղարաբաղի և Նախիջևանի շուրջ։
- Սեբաստացի Մուրադը, Դրոն, Գարեգին Նժդեհը և Հայկ Բագրատունին հայ ռազմական նշանավոր գործիչներ էին, ովքեր մեծ ներդրում ունեցան թե՛ կայսրությունների դեմ ֆիդայական պայքարում, թե՛ ՀՀ հիմնադրման և պաշտպանության գործում։
- Խոսրով Բեկ-Սուլթանովը Ղարաբաղի ադրբեջանցի գեներալ-նահանգապետն էր, ով անմիջականորեն կազմակերպեց 1920 թվականի Շուշիի հայկական ջարդը և այդ տարածքներում հայերի դեմ բռնությունները։
ՀԻՄՆԱԿԱՆ
ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐ
ա. Ներկայացրո՛ւ։ Բնութագրի՛ր ՀՀ հարաբերությունները Իրանի, Վրաստանի և Ադրբեջանի հետ։ Ներկայացրո՛ւ հայերի դերը Պարսկաստանում և Զիագեդարքում։ բ. Բացատրի՛ր։ Ի՞նչ արմատներ ունեին հայ-վրացական և հայ-ադրբեջանական վեճերը։ գ. Վերլուծի՛ր։ Հաջողվե՞ց արդյոք խուսափել Վրաստանի և Ադրբեջանի հետ բախումներից և ի՞նչ գնով։
Հայաստանի Առաջին Հանրապետության համար Իրանի հետ հարաբերությունները կենսական էին, քանի որ այն տնտեսական և ռազմավարական նշանակության միակ բաց ճանապարհն էր։ Վրաստանի հետ հարաբերությունները բարդ էին Լոռու և Ջավախքի շուրջ տարածքային վեճերի, ինչպես նաև կարևոր երկաթուղային անցուղու վերահսկողության պատճառով, ինչը 1918 թ․ պատերազմի պատճառ դարձավ։ Ադրբեջանի հետ հարաբերություններն ամենաթշնամականն էին՝ պայմանավորված Ղարաբաղի, Նախիջևանի և Զանգեզուրի պատկանելության շուրջ ծավալված մարտերով ու ջարդերով։ Պարսկաստանում (Իրանում) հայերը դարեր շարունակ զգալի դերակատարություն ունեին առևտրի, տնտեսության և մշակույթի ոլորտում, ինչպես նաև ակտիվ համայնքներ էին ձևավորել։ Այսպիսով, ՀՀ արտաքին քաղաքականությունը պահանջում էր շատ բարդ հավասարակշռություն պահպանել հարևան երկրների միջև։
բ. Բացատրի՛ր: Ի՞նչ արմատներ ունեին հայ– վրացական և հայ–ադրբեջանական վեճերը:
Հայ-վրացական վեճերն ունեին հիմնականում տարածքային արմատներ՝ կապված Լոռու և Ջավախքի նկատմամբ հավակնությունների, ինչպես նաև ռազմավարական երկաթուղու վերահսկողության հետ։ Հայ-ադրբեջանական վեճերն ավելի խորն էին և ունեին էթնիկ ու կրոնական արմատներ, որոնք կենտրոնացած էին Լեռնային Ղարաբաղի, Նախիջևանի և Զանգեզուրի պատկանելության շուրջ։ Այս բոլոր բախումները սրվեցին Ռուսական կայսրության փլուզումից հետո, երբ նորանկախ պետությունները փորձում էին սահմանազատել իրենց տարածքները։
գ. Վերլուծի՛ր: Հնարավո՞ր էր արդյոք խուսափել Վրաստանի ու Ադրբեջանի հետ բախումնե րից և ի՞նչ գնով:
Հայաստանի Առաջին Հանրապետության համար անհնար էր ամբողջությամբ խուսափել Վրաստանի և Ադրբեջանի հետ բախումներից՝ հաշվի առնելով տարածքային վիճելի հարցերի (Ղարաբաղ, Զանգեզուր, Լոռի) լարվածությունը և ռազմավարական կարևորությունը։ Վրաստանի հետ պատերազմը դադարեցվեց միայն բրիտանական միջնորդությամբ, որի գինը Լոռու մարզի չեզոքացումն էր՝ Հայաստանի համար կենսական երկաթուղային կապն ապահովելու դիմաց։ Ադրբեջանի հետ բախումներից խուսափելը կնշանակեր հրաժարվել վիճելի տարածքների նկատմամբ հայկական հավակնություններից և այդպիսով թուլացնել Հանրապետության ազգային անվտանգությունը։
ՔՆՆԱԴԱՏԱԿԱՆ ՄՏԱԾՈՂՈՒԹՅՈՒՆ
1. Ճանաչիր ազդեցությունը: Ի՞նչ ազդեցություն ունեցան այս փուլի հայ–ադրբեջանական հարաբերությունները բոլշևիկ– յան իշխանության և դրան հաջորդող տարիներին: Ի՞նչ նշա– նակություն ունեցավ Բաքվի պայքարը Հայաստանի Հան– րապետության համար:
Այս փուլի հայ-ադրբեջանական սուր տարածքային բախումները, հատկապես Ղարաբաղի, Նախիջևանի և Զանգեզուրի շուրջ, թշնամության խոր արմատներ թողեցին, որոնք էապես ազդեցին բոլշևիկյան իշխանության և դրան հաջորդող տարիներին՝ ամրապնդելով երկու ժողովուրդների միջև թշնամական տրամադրությունները։ Բաքվում մղվող պայքարը, որն ի վերջո ավարտվեց հայերի ջարդերով և Բաքվի անկմամբ, ուներ կենսական նշանակություն Հայաստանի Հանրապետության համար, քանի որ կորցվեց կարևոր հայաշատ կենտրոն, և կտրուկ ընկավ Հայաստանին օգնություն ցուցաբերելու հնարավորությունը։ Հետագայում բոլշևիկյան իշխանությունն օգտագործեց այս թշնամությունը՝ տարածքային վեճերը (օրինակ՝ Ղարաբաղը Ադրբեջանին կցելը) լուծելու համար՝ ամրապնդելով իր դիրքերը Կովկասում։
2. Ընդհանրացրո՛ւ: Ինչո՞վ էր պայմանավորված Մեծ Բրի տանիայի տարբերակված մոտեցումը Ղարաբաղի և Նախիջևանի հարցերում: Ի՞նչ ազդեցություն ունեցավ Ադրբեջանում բոլշևիկյան իշխանության հաստատումը տարածքային խնդիրների վրա:
Մեծ Բրիտանիայի տարբերակված մոտեցումը պայմանավորված էր ռազմավարական նպատակներով․ Նախիջևանը թուրքական ազդեցության գոտում պահելով՝ փորձում էին մեկուսացնել Իրանը, իսկ Ղարաբաղը թողնում էին վիճելի՝ Անդրկովկասում իրենց դիրքերն ամրապնդելու և տեղական իշխանությունների վրա ճնշում գործադրելու համար։ Ադրբեջանում բոլշևիկյան իշխանության հաստատումը (1920 թ. ապրիլ) բացասական ազդեցություն ունեցավ տարածքային խնդիրների վրա, քանի որ Մոսկվան, «պրոլետարական համերաշխության» անվան տակ, սկսեց Ղարաբաղն ու Նախիջևանը կցել Ադրբեջանին։ Այս քայլերով բոլշևիկները ձգտում էին ապահովել Թուրքիայի հետ մերձեցումը և Կովկասում սեփական իշխանությունը հաստատելու համար Ադրբեջանի ռեսուրսներն ու աջակցությունն ստանալ։
3. Գնահատիր: Հիմնավորիր, թե ինչու էին Հայաստանի տարածքային ակնկալիքները արդարացի պատմություն, ժողովրդագրություն:
Հայաստանի տարածքային ակնկալիքները, հատկապես Արևմտյան Հայաստանի, Ղարաբաղի և Նախիջևանի նկատմամբ, պատմականորեն արդարացի էին, քանի որ այդ տարածքները հանդիսանում էին հայկական պետականության և մշակույթի բնօրրանը։ Ժողովրդագրական տեսանկյունից, չնայած Ցեղասպանության հետևանքով տեղի ունեցած բռնի փոփոխություններին, Ղարաբաղի և Զանգեզուրի վիճելի գոտիներն ունեին հայկական մեծամասնություն, ինչը հիմք էր տալիս ինքնորոշման պահանջներին։ Այսպիսով, Հայաստանի Հանրապետության պահանջները հիմնված էին ոչ միայն հնագույն պատմական իրավունքների, այլև տվյալ պահին տվյալ տարածքներում բնակվող հայ բնակչության ինքնորոշման իրավունքի վրա։
Նոյեմբերի 10-15
Պատրաստվե՛ք դաս-քննարկման՝
Թեմա 2․Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը՝ որպես յուրաքանչյուր մարդու իրավունքների և ազատությունների երաշխավոր․
Առաջադրանք
1․ Ընթերցե՛ք Մարդու իրավունքների համընդհանուր հռչակագիրը և առանձնացրեք կրթությանը վերաբերող հոդվածները։
/բլոգային աշխատանք/․
Հոդված 26.
1. Յուրաքանչյուր ոք ունի կրթության իրավունք: Առնվազն տարրական և ընդհանուր կրթությունը պետք է լինի անվճար: Տարրական կրթությունը պիտի լինի պարտադիր: Տեխնիկական և մասնագիտական կրթությունը պետք է հանրամատչելի լինի, և բարձրագույն կրթությունը` հավասարապես մատչելի բոլորի համար` յուրաքանչյուրի ընդունակությունների հիմունքով:
Տարական կրթությունը պետք է լինի անվճար և հասանելի բոլորին։
2. Կրթությունը պետք է ուղղված լինի մարդկային անհատականության լիակատար զարգացմանը և մարդու իրավունքների ու հիմնական ազատությունների նկատմամբ հարգանքի մեծացմանը: Կրթությունը պետք է նպաստի փոխըմբռնմանը, հանդուրժողականությանը և բոլոր ժողովուրդների, ռասայական և կրոնական խմբերի միջև բարեկամությանը և պիտի նպաստի Միավորված ազգերի` խաղաղության պահպանմանն ուղղված գործունեությանը:
Անկախն ամենից՝ կրոնից, ռասայից, ազգությունից և այլ բաներից ՀՀ քառաքացին ունի կրթությու ստանալու իրավունք։
3. Ծնողներն իրենց մանկահասակ երեխաների համար կրթատեսակ ընտրելու գործում ունեն առաջնության իրավունք:
Ծնողները կարող են անչափահաս երեխայի փոխարեն որոշել թե որտեղ է սովորելու երեխան, ինչն ըստ իս սխալ է որոհետև դեռահասույան տարիքում երեքաները պետք է կատարեն իրենց մասնագիտական կողմնորոշումը և այդ հարցում նրանք պետք է անկախ լինեն եթե երկիրը լավ մասնագետներ է ուզում։
Հանրահաշիվ
Ափսոս էր Երեխան
Երբ մարդը ժամանակ ունեցավ ու ետ նայեց, տեսավ, որ անցյալը սուզվում է մոռացության մեջ։ «Չի կարող պատահելե,-եղավ առաջին միտքը։ Ամեն անգամ, երբ հընթացս մի հայացք էր ձգել անցյալին եւ շտապ վերադարձել առօրյային, տպավորվել էր, թե այնտեղ ամեն ինչ կարգին է։ Որ այնտեղ, հիշողության դարանում օրերի ընթացքը տպված է անկորուստ, եւ միայն ժամանակ է պետք՝ պատկերաշարքը մտովի շարժման մեջ դնելու համար։ Բայց ահա ժամանակ ունեցավ եւ տեսավ, որ կյանքը իր հետքերը մի ծայրից ջնջում է։
«Ի՜նչ վիրավորական էե,-մտածեց մարդը։ Այլեւս հասկանալի էր, անդունդը առջեւում չէ, որի եզրին ընդհատվում է կյանքը։ Որ մահը դարանակալ չի սպասում առջեւը՝ մի տեղ, այլ հուշիկ, գոյության հետքերը ջնջելով՝ գալիս է թիկունքից եւ երբ հասավ քեզ, առջեւում ոչինչ չի լինելու։ Եվ ոչ էլ անցյալում, որ ափսոսաս։ Եվ, այնուամենայնիվ, ափսոս էր այդ կյանքը։ Ափսոս էր այդպես մանրամասնորեն ապրել ու մատնել մոռացության։ Ափսոս էր այդ երեխան։ Խավարող հիշողության մեջ կայծկլտացող այդ լույս երեխայի պատկերն էր ափսոս, որ անիմանալի է ինչպես՝ լուծվեց այս մռայլ կազմի մեջ — ինքը անէացավ՝ անհասկանալի է երբ։ «Գրողը տանի քո անհավես մարմինը,-դառնացավ մենակ մարդը։
-Ի՜նչ լավ էր, այն երեխան չգիտեր քո գոյության մասինե։ Եվ զգույշ, որպեսզի մարմնի մեջ մի տեղ մի ջիլ ցավոտ ձիգ չտա, զգույշ եւ ուշադիր վեր կացավ՝ իր համար սուրճ դնելու։ Հիմա ինքը պիտի խնձոր կլպելիս լիներ։ Կամ որդու հեծանիվը սարքելիս պիտի լիներ։ Կամ նման այլ բաներ, որ տանը անում են 50-ից հետո։ Այնինչ, հիմա իր ողջ կենսագործունեությունը ուղղված էր սեփական անձը սպասարկելուն։ Եվ ամեն մի գործողություն եթե ոչ անիմաստ, գոնե ձանձրալի էր։ Կլպած, կտրտած ու բոլորեքյան ափսեի մեջ շարած խնձորի համից ուրախացող չկար, հեծանիվը արագ գործի գցող հոր ձեռքի հմտությունով հպարտացող չկար, եւ նա դարձել էր ինքն իր ջանքերի սպառողը, ինքն իրեն գնահատողը՝ սալաթի համուհոտի հարցում, նույնիսկ ինքն իր ունկնդիրը, որովհետեւ սկսել էր ինքն իր հետ խոսել։ Երեք հարյուր քայլի վրա պետք է լիներ ծովը, որի ո’չ շունչն էր զգացվում, ո’չ ձայնն էր լսվում, որովհետեւ ծովը քաղաքից կտրում էր գիշեր-ցերեկ շառաչող մայրուղին։ Մայրուղուն կպած միհարկանի տներով ավանը ցերեկը կարծես չէր ապրում։ Մարդիկ դրսում էին լինում միայն հույժ անհրաժեշտության բերումով, իսկ մայրամուտից հետո երեխաներին քշում էին տները, որովհետեւ արեվածագից շատ առաջ սկսում էր տապը, իսկ երեխաները պիտի առնեին իրենց քունը եւ դպրոց գնային։ Տունը կարծես թե բարեխիղճ էր կառուցված եւ հնարավորին չափ մեկուսացված էր աշխարհից, բայց մողեսի ձագերը ծակուծուկ գտնում, սողոսկում էին զովի այդ դրախտը, որտեղ մարդը մենակ տերուտնօրեն էր՝ պատերով, առաստաղով հանդերձ անհասկանալիորեն ահռելի մի տարածքի, որտեղ օրվա տապից կարող էր շունչ քաշել միլիոն մողես։ Բայց մողեսների բախտը չէր բերել, որովհետեւ կենվորը զզվում էր սողուններից եւ առհասարակ լպրծուն բաներից։ Նա մինչեւ քսան տարեկան դառնալը նույնիսկ մակարոն չէր կերել (իսկ բրինձ չէր ուտում, որովհետեւ մեծ եղբայրը չէր ուտում), եւ երբ տնեցիները ճաշի էին նստում, մայրը ամեն անգամ հոգապահուստ մի բան գտնում էր նրա համար։ Իսկ խաշի հանդեպ զզվանքը հաղթահարեց կամքի գերագույն լարումով։ Բայց դա, երեւի, անխուսափելի էր, որովհետեւ խաշը ոչ միայն հնարավորություն էր տալիս կիրակի առավոտ վաղ հավաքվել ընկերներով, այլեւ արարողություններից զուրկ հայ կյանքում խաշ ուտելը միակ ամբողջական արարողությունն է, որ կապված չէ հուղարկավորության, ցեղասպանության եւ այլ արհավիրքների հետ։ Այդ ժամանակ էլ սովորեց օղի խմել։ Թե այլ հարավցիներ ինչու են օղի խմում, չհասկացավ, բայց ինքը օղի սկսեց խմել՝ խաշի հանդեպ զզվանքը հաղթահարելու համար։ Թեեւ օղի խմելն էլ մի առանձին զզվանք էր։ Իսկ փորոտիքը, այնուամենայնիվ, ափսեից հանում էր միշտ, ինչպես մինչ այդ սոխն էր հանել։
…Պարզվեց, որ հեռուստացույցի էկրանից պոկ չգալու մարդկային կարողությունը անսահման է։ Նայել լինում էր գրեթե անընդհատ՝ օրուգիշեր եւ շաբաթներ շարունակ, նաեւ բազմոցի մեջ ննջել-արթնանալով, եւ հայտնի չէր՝ դա կբերի ծույլ-անմեղ ապուշությա՞ն, թե՞ ներսում դավադիր պրկվող մի լար հանկարծ կճայթի։ Մտածելու ընդունակությունը կորցնել պետք չէր ամեն պարագայում։ Իսկ գրելը մտածելու լավագույն ձեւն է։ Նման դեպքերում առաջին միտքը, որ գալիս է չնչին երկրի պաշտոնազրկված գեներալի գլուխը, հավատարմության ու դավաճանության, հեղափոխության ու հակահեղափոխության հավերժ թեման է։ Բայց այնքան ժամանակ չէր անցել, որ քաղաքականության թողած խորշանքը անցած լիներ, այնքան էլ թարմ չէին տպավորությունները, որ վիրավորվածությունը ձգտեր ժայթքելու։ Նաեւ այդքան անխելք չէր, որ մտածեր, թե իր կյանքի օրինակը մեկնումեկին դաս կլինի։ Պատմությունը ե՞րբ է մեկնումեկին դաս եղել, որ այսուհետեւ ինչ-որ մեկի համար լինի։ Ամեն ոք, ամեն սերունդ իր անկապտելի իրավունքն է համարում սեփական սխալների վրա սովորելը եւ այդ իրավունքից օգտվում է առավելագույնս ագրեսիվ։ Եվ երբ բավականաչափ սխալված է լինում, որպեսզի կարողանա դաս քաղել սեփական սխալներից, գալիս է հաջորդ սերնդի սխալվելու ժամանակը։ Ելքը անպաճույճ օրագրությունն էր։ Չորս պատերի մեջ անցկացրած աննման օրերի նկարագրությունը գերադասելի էր թվում, քան աննկատելիորեն բարձրաձայն մտածելուն անցնելը, ինչի նշանները երեւում էին։ Մնում էր հեռու վանել օրագիր պահող տասնչորս տարեկան աղջկա պատկերը։ Այդ պատկերը հուշում էր սենտիմենտով ցեխ դառնալու վտանգը, ինչը ոչնչով լավ չէր վաղաժամ զառամախտից։ Որոնք, գուցե, նույն երեւույթի երկու դրսեւորումներն էին։ Բայց ահա գրիչը երկար ժամանակ չէր նստում ձեռքին։ Երեւի այդպես եղել էր առաջին անգամ սափրվելիս։ Այդպես հաստատ լինում է տեւական հիվանդությունից հետո շապիկի կոճակները կոճկելիս։ Երբ տարին տարվա վրա սուրճը դնում են օգնականները, գրում են օգնականները, զենքը յուղում են, հեռախոսը լիցքավորում են… Հարկադիր պորտաբույծի այդ առօրյայում գրելուց մնում է մակագրելը, մտածելուց՝ այլոց մտքերին հավանություն տալը կամ չտալը, իսկ մնացած բաներից` միայն այն, ինչ չեն անում ուրիշի ներկայությամբ նույնիսկ օրուգիշեր թիկնազորով շրջապատված գեներալները։ Եվ երբ մարդը վերջնականապես մնում է մենակ, երկար ժամանակ չի կարողանում հասկանալ՝ դա ծերությունի՞ց է, թե՞ անբանության վարժվելուց։ Այդպես շփոթված է լինում դպրոցականը ամառային արձակուրդներից հետո։ Թե՛ գրիչը չի նստում ձեռքին, թե՛ չի կենտրոնանում թելադրության վրա։ Իսկ դասատուն բութ է ու չի հասկանում, որ թելադրության փոխարեն երեխային պետք է շարադրությունով, աստիճանաբար ամռան օրերից ետ բերել դասարան։ … Սուրճը այս անգամ էլ թափվեց։ Սեւեռուն նայում էր սրճեփի բերանին, նույնիսկ երկու քայլ չարեց գավաթը ողողելու համար, բայց փրփուրի բարձրանալը չնկատեց։ Խնդիրը հիմա այն էր՝ անմիջապես մաքրի՞, քանի դեռ թափվածքը չի չորացել տաքացած էմալի վրա, թե՞ մնա սուրճ խմելուց հետո։ Հետոյին մնալը ժամանակ էր խլելու։ «Իսկ ժամանակիդ ի՞նչ է եղելե,- հեգնեց Մենակը։ Ժամանակ առ ժամանակ բեռնատարի մի հռնդյուն, մարդատարի մի շչակ հիշեցնում էր, որ տան պատերից դուրս, այնուամենայնիվ, ինչ-որ կյանք կա։ Այդ կյանքի գոյությունը հիշեցնում էր, մեկ էլ, ճնճղուկների ձայնը մայրամուտից հետո։ Որտե՞ղ են ճնճղուկները թաքնվում ցերեկը անստվեր այս երկրում։ Ինքը ինչքան պիտի ապրի այս երկրում, որ արմավենու ստվերը համարի ստվեր, եւ ճնճղուկների ճռվողյունը արմավենու սաղարթների մեջ հնչի համոզիչ։ Ավելի համոզիչ կլիներ կաչաղակի գոյությունը։ Կամ ավելի բազմերանգ մի բանի։ Իսկ ճնճղուկը պատկերանում է վաղ գարնան հալոցքի ջրերի մեջ ցայվելիս։ Եվ եթե ծառի գոյությունը անխուսափելի է այդ պատկերի մեջ, ծառը պիտի ուռի լինի կամ ծիրանի ծառ՝ խոնավ շիվերը բողբոջելու խոստումով մգացած։ Եվ եթե հալոցքի ջրերում ձմռան անսնունդ օրերին նիհարած, բայց գարնան վրա առույգի եկած ճնճղուկը կա, հնարավոր չէ, որ կողքը չհայտնվի փողքերը քշտած ու սանդալները բոբիկ ոտքերին, ճիպոտը ձեռքին, չփչփոցով ճնճղուկներին հալածող երեխան։ «Արդյո՞ք քո որդին քո կորցրած մանկության որոնումը չէե,-զգուշորեն, եռման սուրճի առաջին կումը անելու նման մտածեց Մենակը։ Հիմա սուրճը պետք էր խնամքով տեղափոխել աշխատասենյակ – այդպես անվանել էր երկու սենյակներից մեկը, որտեղ չէր քնում։ Մոխրամանը վերցնի՞ հետը, թե՞ կվերադառնա… Բայց վերցրեց հետը։ Իհարկե, շտապելու տեղ չուներ, բայց եթե ողջ կյանքում շարժումներդ արդյունավետ դարձնելուն ես վարժվել, դա անհնար է փոխել, թեկուզեւ օրդ անվերջանալի լինի, եւ ժամանակդ` անսահման։ Այդպես էլ չսովորեց սուրճը ափսեով խոհանոցից տեղափոխել սենյակ։ Ափսեին դրած թափում էր։ Եվ երբ մի քանի տարի առաջ կռահեց, որ պետք է բաժակը առանձին պահել, ափսեն՝ առանձին, արդեն ուշ էր։ Նաեւ վիրավորական էր այդքան ուշ հասկանալը։ Նույնքան վիրավորվեց իր համար ու հպարտացավ որդու համար, երբ տեսավ՝ ինչպես էր դեռ վեցամյա որդին օճառում մի ձեռքը՝ ուղղանկյուն օճառը մի ափի մեջ պտտեցնելով։ Այդ տարիքում, երբ մի կյանք է վատնվում կոշիկի քուղերը կապել սովորելու վրա, դժվար է մտածել, թե մի տեղ մեկ անգամ տեսել-սովորել էր։ Բարեբախտաբար, ինչ-ինչ հմտություններ կապիկից դեռ մնացել են մարդու մեջ եւ եթե մեր մեջ չեն դրսեւորվում, մեզնով փոխանցվում են մեր երեխաներին։ Մի խոսքով, եթե սուրճը չէր մատուցվում, խմում էր առանց ափսեի։ Բայց այն դեպքում, երբ պահը ներքուստ հանդիսավոր էր թվում, վերադառնում էր խոհանոց՝ ափսեն բաժակին հասցնելու։ Միաժամանակ փոխում էր մոխրամանը։ «Եվ եթե այդպես է,- մտածեց Մենակը՝ առանց հեռուստացույցի պատկերը ընկալելու,-եթե քո երեխան քո կորցրած մանկության որոնումն է, ապա ի՞նչ էր քո մանկությունը, եթե ոչ ծնողիդ որոնումը իր սեփական մանկության…ե։ … Ծխախոտը կպցրեց ֆիլտրով ծայրից։ Սխալ կպցնելիս առաջին ռեակցիան այն էր լինում, որ ծխախոտը արագ շուռ էր տալիս եւ հալված ֆիլտրով վառում լեզուն։ Հետեւյալ շարժումով միայն ծխախոտը նետում էր մոխրամանի մեջ։ Այդ բանի հետ արդեն հաշտվել էր։ «Այդ դեպքում ո՞րն է քո հատվածը այդ շղթայում։ Ե՞րբ է երեխան ձերբազատվում ծնողից։ Մեծանալով՝ ինչքա՞ն։ Կռահելով ի՞նչե։ Արդյո՞ք ամեն նոր երեխայով ծնվում են նորից, փորձում են վերհիշել մի տարիք, երբ մահվան մասին նույնքան պատկերացում ունեն, որքան` կյանքի, այսինքն՝ ոչ մի… Կյանքի անվերջանալիության զգացողության կարճ մի շրջան, որը գուցե կարիք ունի վերստին, շարունակաբար խաղարկվելու՝ որպես իսկական վարկածը չափահաս մարդու արդեն կարծես թե չեղած կյանքի… Չեղած, որովհետեւ կյանքը այնտեղ էր, որտեղ չկար մահվան գիտակցումը։ Հետո զարմանալիորեն եկավ մահվան գոյության գիտակցումը, անմիջապես էլ սարսափը՝ անհասկանալիի հանդեպ, հետո՝ տարակուսանքը, բայց` ինչո՞ւ։ Եվ այնուհետեւ դա եղավ ոչ թե կյանք, որ էր մինչեւ Առաջին Սարսափի Պահը, այլ մահին խաբս տալու հնարքների մի երկար ընթացք։ Այլ անդուլ ստորաքարշություն Աստծո առաջ։ Սուրճը դառը թվաց։ Առավել դառը, քան անշաքար սուրճը պիտի լիներ։ Արժեր մի կտոր շաքարով քաղցրացնել օրը, վերջին հաշվով նոր շաբաթ էր սկսվում։ Անցած տասնմեկ ամիսների օրերի հաջորդականության մեջ միայն այն էր տեղի ունենում, որ շաբաթը սկսվում, շաբաթը վերջանում էր։ Չհաշված, որ օրը լուսանում-օրը մթնում էր։ Բայց անկախ այն բանից՝ օրը ուշ կմթնի, թե շուտ կլուսանա, անկախ այն բանից՝ լուսինը կբոլորի, թե` ոչ, ժամանակի հոգեմաշ ընթացք կոտորակող արհեստական շեշտեր են հարկավոր։ Օրը՝ առաջին բաժակ սուրճից հետո, շաբաթ օրը կիրակիից առաջ, թեթեւ երեքշաբթին՝ ծանր երկուշաբթի օրվանից հետո… Երկրի ձգողականությունը բավարար է մարդուս կանգուն պահելու համար, բայց բավարար չէ հոգեկան հավասարակշռությունը պահպանելու համար՝ ժամանակի անբեկբեկ ընթացքի մեջ։ Մարդը չի կարող ժամանակի ձյութե հոսքի մեջ լռած հոսել ու ծեփվել տիեզերքի անհունությանը։ «Գոհացիր սուրճիդ այս պահի համովե,-ինքն իրեն խորհուրդ տվեց Մենակը։ Պետք է վայելել այն զգացողությունը, որ այսօր նույն սուրճից ես խմում, ինչ խմել ես տասնհինգ տարի առաջ։ Չի բացառվում, որ վաղուց արդեն դա նույն սուրճը չէ, հնարավոր է, որ համն է արդեն ուրիշ, բայց համի հիշողությունը ասում է՝ նույնն է։ Չի բացառվում նաեւ, որ եթե երբեւէ կորսվի անգամ համի զգացողությունդ, համի հիշողությունը թույլ չի տա կռահել այդ մասին։ Հնարավոր է անգամ, որ երբ մահը մոտ լինի, ապրելու սովորույթը թույլ չի տալու կռահել այդ մասին։ Ամեն անգամ խոհանոցի պատուհանից դուրս նայելը խիզախություն էր։ Իսկ դուրսը անշարժ արմավենին էր՝ հարեւանի բակում, եւ` իր տան պարսպի կուրացուցիչ ճերմակ պատը։ Այս ճերմակությունը ինչի՞ համար է։ Արեւից երկնքին նայել չի լինում, ծովը կուրացնում է առավել անգութ, ցամաքային այս համատարած ճերմակը մի՞թե նրա համար է, որ տառապանքը կատարյալ լինի։ Ծովի մոտիկությունը ոչնչով չէր զգացվում։ Հարավային ծովը անապատի շարունակությունն է հեղուկ վիճակում։ Դեռ պիտի շնորհակալ լինել ծովին, որ չի խաշում ձկներին ու շպրտում ափ։ … Անապատի անողորմ աստված, դու հո լավ գիտես, որ այստեղ պիտի ծնվեր Փրկչի առասպելը։ Այստեղ պիտի ծլեր Դրախտի հույսը, որովհետեւ կլոր տարին ցերեկը դժոխք է, եւ մութը, որ սառը գույնի էր լինելու, տաք է դժոխքի կպրեկարասի նման, եւ օդի շարժումը ոչ թե քամի է, այլ կրակի բոցերի պես լիզում է մարդուս մարմինը։ Այստեղ չէր կարող հավատը մոլեռանդ չլինել, որովհետեւ երկրային դժոխքից փրկվելու այլ միջոց չկա՝ մոլեգնորեն փրկություն հայցելուց եւ փրկությանը մոլեռանդորեն հավատալուց բացի։ Եվ չէր կարող փրկիչը մարդու տեսքով չլինել, քանի որ ավազուտներում եւ ապառաժների մեջ օգտակար ու ապավեն բան չկա, որը տոտեմի դեր ստանձնելու պիտանի լիներ։ Ուղտին չի կարելի ուտել, հեծնել եւ հավատալ միաժամանակ։ Եվ պաշտամունքի առարկան մնում էր էլի մարդակերպը, որը, սակայն, ծնված պիտի լիներ մեզ նման անօգնական։ Եվ չիմանար ճանապարհը այն մյուս, իսկական կյանքի։ Իսկական, որովհետեւ այս մեկը կարծես թե չստացվեց։ Չստացվեց, որովհետեւ չգոյության հակառակը չի կարող տառապանքը լինել։ Ոչ ոք իր կամքով չի եկել այս աշխարհ անգոյությունից, եւ ուրեմն կյանքը չի կարող պատիժ լինել, որովհետեւ պատիժ չի հասնում անմեղին։ Ոչ ոք իր կամքով չի եկել, հետեւաբար, նրա համար չի եկել, որ գնալը լինի ցավագնորեն գիտակցելի։ Վերջին հաշվով, կյանքը այնպիսի գին է, որի դիմաց բնությունը չէր կարող հատուցել նենգությամբ։ Անցումը դեպի անէություն, ամենաքիչը, պիտի լինի չգիտակցված, ինչպես չի գիտակցվել ծնունդը։ Հակառակը կլիներ անտրամաբանական։ Հյուլե առ հյուլե տրամաբանված տիեզերական գոյության այս ընթացքի մեջ անտրամաբանական այդ պահը չի կարող լինել։ Գոյության վերջի գիտակցում չի կարող լինել, որովհետեւ չի կարող լինել վերջին պահի գիտակցումը։ Վերջին պահի գիտակցումը բացառվում է, որովհետեւ դրան պիտի նախորդի նախավերջին պահի զգացողությունը։ Բայց ամբողջ հարցն այն է, որ հենց այդ պահի ընկալումն է անհնար, որովհետեւ ոչ ոք մինչեւ վերջ չի հավատալու վերջին պահի անխուսափելիությանը։ «Պիտի որ չհավատաե,-ցածրաձայն ասաց Մենակը։ Այդ օրերից մի օրը նա քնից կտրուկ արթնացավ ու հասկացավ, որ նախորդ պահին սիրտը մի երկվայրկյան դադար էր առել։ Եվ հասկացավ, որ այդպես է լինում։ Դադարը, ժամանակավոր թե հավերժ, չեն զգում։ Զգում են դադարից վերադառնալը։ Ինչպես ուշաթափությունից ետ գալն են զգում եւ չեն զգում գնալը։
Նարե Սուքիասյանի ուսումնական բլոգ 